Pomiń menu

Państwo i język

Historia języka czeskiego

Język czeski jest językiem słowiańskim, który rozwinął się z języka starosłowiańskiego, tzw. prasłowiańskiego, pod koniec pierwszego tysiąclecia. Na terenach czeskich istniało już w tym czasie piśmiennictwo, ponieważ apostołowie Cyryl (Konstantyn) i Metody, którzy w 863 roku przybyli na Wielkie Morawy z misją, przynieśli ze sobą pismo (głagolicę) i przetłumaczyli na język starosłowiański wiele tekstów chrześcijańskich. Język starosłowiański prawdopodobnie pochodzi z dialektu południowosłowiańskiego (Cyryl i Metody przybyli na Morawy z Salonik), podczas gdy język praczeski był zachodnim dialektem języka prasłowiańskiego. W tym okresie języki słowiańskie (czy też dialekty języka prasłowiańskiego) były dla siebie wzajemnie zrozumiałe. Język starosłowiański pod nazwą "staro-cerkiewno-słowiański" jest używany do dziś, jednak wyłącznie jako język liturgiczny chrześcijan obrządku słowiańskiego. Języka starosłowiańskiego używano jako języka liturgicznego na terenie Czech tylko do 1097 roku, kiedy to na mocy decyzji księcia Brzetysława II słowiańscy mnisi zostali wygnani z klasztoru w Sazawie. Od tej pory językiem kościoła i językiem literackim stała się łacina z alfabetem łacińskim.

W tamtym czasie wykształcenie i piśmiennictwo zarezerwowane były jedynie dla wąskiej grupy, głównie duchownych. Najstarszym zabytkiem piśmienniczym napisanym po czesku są 2 zdania dokumentu założycielskiego kapituły litomierzyckiej z 1057 roku. Najprawdopodobniej są jednak młodsze i pochodzą z XII wieku. Brzmią: "Pavel dal jest Ploškovicích zemu. Vlach dal jest Dolas zemu Bogu i svjatemu Scepanu se dvema dušníkoma Bogucos a Sedlatu". Dochowały się także prześmiewcze dopiski z księgi chóralnej klasztoru św. Jerzego (Svatojiřské přípisky) z końca XIII wieku. Teksty te zostały napisane za pomocą tzw. prymitywnej ortografii, która wykorzystuje zapis łaciński również dla nieistniejących w łacinie głosek.

W XIV wieku język czeski zostaje wprowadzony zarówno do literatury, jak również do kontaktów urzędowych. Z tego okresu zachowały się książki napisane po czesku. Karol IV zleca pierwsze tłumaczenie Biblii na język czeski. Zaczyna się używać dwuznaków. Na przełomie XIV i XV wieku Jan Hus wspiera reformę pisowni czeskiej, która wprowadziłaby do języka czeskiego znaki diakrytyczne.

Do zasadniczego rozwoju literatury pisanej po czesku dochodzi po wynalezieniu druku w XV wieku. Na nowo zostaje przetłumaczona Biblia (tzw. Biblia Kralicka - pierwsze tłumaczenie Biblii na język czeski, które nie zostało sporządzone z łaciny, ale z języków oryginału).

Po porażce powstania czeskiego w 1620 roku literatura pisana po czesku stopniowo upadała, szczególnie w wyniku emigracji czeskiej inteligencji niekatolickiej (Jan Amos Komenský, Pavel Stránský i in.). Pomimo to również w tym okresie wydawano literaturę czeską, która jednak podlegała surowej cenzurze. W 1627 i 1628 roku na mocy Odnowionego Rozporządzenia Ziemskiego język niemiecki został wprowadzony jako drugi język urzędowy w Czechach i na Morawach. W praktyce to głównie język niemiecki zaczął pełnić funkcję języka urzędowego. Starania o wprowadzenie języka niemieckiego jako języka urzędowego we wszystkich ziemiach monarchii habsburskiej pojawiają się w XVIII wieku (Maria Teresa, Józef II). Wysiłki te okazały się jednak nierealne. Pod koniec XVIII wieku zniesienie pańszczyzny umożliwiło powstanie ruchu nazwanego Odrodzenie Narodowe.

Odrodzenie Narodowe to epoka, w trakcie której doszło do zasadniczej rekonstrukcji języka czeskiego jako języka literackiego i urzędowego. Ważnym krokiem było wydanie gramatyki języka czeskiego, którą opracował Josef Dobrovský (ironią losu jest to, że została napisana po niemiecku). Kolejne starania należą do Josefa Jungmanna, który stał na czele grupy przedstawicieli odrodzenia. To dzięki niemu powstał pięciotomowy Słownik czesko-niemiecki. W tym okresie nastąpił rozwój literatury nowożytnej (np. dzieło Karla Hynka Máchy w duchu romantyzmu) i publicystyki. Została także przeprowadzona reforma języka literackiego na podstawie Biblii Kralickiej - jego ówczesna forma w ogólnym zarysie odpowiada dzisiejszej postaci języka czeskiego

Współpracownicy Dobrovskiego, dzięki swoim specjalizacjom, byli w stanie w taki sposób zrekonstruować język czeski, że stało się możliwe wyrażenie w tym języku osiągnięć nowoczesnej nauki i filozofii. W dużym stopniu była to zasługa czeskiej specjalistycznej terminologii, która została stworzona od podstaw. Wymieńmy tu choćby prace braci Preslów: Jana Svatopluka i Karela Bořivoja. Pierwszy z nich zajmował się głównie mineralogią, chemią, zoologią i botaniką. Nazwy, które nadał, do dziś są żywe i używane, np. kopretina (stokrotka), kukuřice (kukurydza), tuleň (foka), vorvaň (kaszalot), myš domácí (mysz domowa) czy klokan (kangur). Czesi, którzy przejęli nazwę Presla, są jedynym narodem na świecie (obok Chorwatów), których nazwa kangura nie pochodzi od gangurru z języka Guugu Yimithirr.

W górę