Pomiń menu

Grammar

Zdania złożone

Zdanie złożone to połączenie dwóch i więcej zdań w jednostkę wyższą, tworzącą logiczną całość gramatyczną; całość ta jest ograniczona również dźwiękowo (intonacja) i graficznie.

Zdanie współrzędnie złożone

Zdanie współrzędnie złożone zwiera co najmniej dwa zdania główne (gramatycznie od siebie nezależne; nie ma znaczenie ilość zdań składających się na zdanie współrzędnie złożone), przy czym zdania te są połączone spójnikami łącznymi lub są bezspójnikowe.

Stosunki znaczeniowe między zdaniami głównymi

  1. zdanie łączne (kopulatywne)
    • zdania proste połączone, treści wypowiedzi są równorzędne: Byl hezký letní den, svítilo slunce a obloha byla bez mraků.
    • a, i, ani, nebo, či
    • jednak-jednak, jak-tak, hned-hned
  2. zdania wynikowe (gradacyjne)
    • treść drugiego zdania ma większą wagę niż treść pierwszego zdania: Byl nejen dobrý lékař, ale byl i vynikající hudebník.
    • ba, dokonce, ba dokonce, ba i, ale i
    • nejen-ale, nejen-nýbrž i
  3. zdania przeciwstawne (adwersatywne)
    • treść drugiego zdania zaprzecza treści pierwszego zdania, pozostaje z nim w stosunku niezgody lub je ogranicza: Nemohl jsem sice jít do divadla, ale poslouchal jsem operu na CD.
    • ale, avšak, však, nýbrž, nicméně
    • sice-ale
  4. zdanie rozłączne (dysjunktywne)
    • treści zdań nie mogą obowiązywać jednocześnie; ważne jest którekolwiek, ale tylko jedno z nich: Buď půjde na operaci, nebo zemře.
    • nebo, anebo
    • buď-buď, buď-nebo
  5. zdanie synonimiczne (kauzatywne)
    • drugie zdanie przynosi informację ważną dla zrozumienia treści pierwszego zdania: Museli prodat dům, neboť měli velké dluhy.
    • neboť, vždyť, totiž
  6. zdanie wynikowe (konkluzywne)
    • stosunek między zdaniami, gdzie treść drugiego zdania wynika z treści pierwszego: Měli velké dluhy, a proto museli prodat dům.
    • proto, a proto, tedy, tudíž, tak, a tak
  7. zdanie wyjaśniające (eksplikatywne)
    • drugie zdanie jest wyjaśnieniem pierwszego: Onemocněl cukrovkou stejně jako jeho otec; je to totiž dědičná choroba.
    • tj., a to, totiž, vždyť, však, to

Zdania podrzędnie złożone

Zdanie podrzędnie złożone zawiera jedno zdanie główne (nadrzędne) i jedno lub więcej zdań podrzędnych. Zdanie podrzędne rozwija jeden z członów zdania nadrzędnego. Rozróżniamy zdania podrzędne podmiotowe, dopełnieniowe, przydawkowe i okolicznikowe (miejsca, czasu, sposbu, przyczyny, celu, warunku, stopnia i miary, przyzwolenia)

Zdanie podrzędne podmiotowe

Wyraża podmiot zdania nadrzędnego. Zależy od czasownika zdania nadrzędnego (lub od rzeczownika). Najczęściej jest wprowadzone spójnikami (že, aby, jak, když), zaimkami pytającymi (kdo, co, jaký, který i in.), przysłówkami (kde, kam, odkud, …).

Zdania podrzędne podmiotowe często są uzależnione od czasowników oznaczających mówienie, myślenie i postrzeganie: říct, vypravovat, myslet, pamatovat si, zapomenout, přát si….

Przykłady:
Moje sestra se bojí, že lékař přijede příliš pozdě.
Chceme, aby nám někdo poradil.
Nesnáším, když kolega přijde pozdě do práce.
Vypravovali, jak trávili dovolenou.
Nepamatuju si, kdo to říkal.
Nevěděl, co má dělat.
Zapomněli, kde zaparkovali auto.
Ještě nevíme, jaká léčba bude zvolena.
Ptal se, jestli máme čas.
Říkal, že nemá čas.
Vím, odkud se dováží ten přípravek.

Zdanie podrzędne podmiotowe wyraża podmiot zdania nadrzędnego. Na przykład: Chceme radu. → Chceme, aby nám někdo poradil.

Zdania podrzędne podmiotowe stosuje się do wyrażenia mowy zależnej:

Mowa niezależna Mowa zależna
Wyrażenie w mowie niezależnej przynosi informację o czymś:
Lékař řekl: “Budete muset jít na operaci.“
Wyrażenie w mowie zależnej rozpoczyna się od že:
„Lékař mi oznámil, že budu muset jít na operaci.“
Wyrażenie w mowie niezależnej coś nakazuje, jest to rozkaz:
Nutriční specialistka mi řekla: “Nejezte tučná jídla!“
Wyrażenie w mowie zależnej zaczyna się od:
  1. abych, abys… (aby + tryb przypuszczający)
  2. že mám/nemám + bezokolicznik
Řekla mi, abych nejedla tučná jídla. Nutriční specialistka mi řekla, ať nejím tučná jídla.
Nutriční specialistka mi řekla, že nemám jíst tučná jídla.
Wyrażenie w mowie niezależnej jest pytaniem:
Bratr se zeptal: „Přijdeš zítra?“
Zeptal jsem se lékaře: “Kdy mám přijít na kontrolu?“
Wyrażenie w mowie zależnej rozpoczyna się od
  1. jestli,
  2. kdy, kde, proč…
Bratr se zeptal, jestli zítra přijdu.
Zeptal jsem se lékaře, kdy mám přijít na kontrolu.

Uwaga:
Przy zmianie mowy niezależnej w mowę zależną zwykle dochodzi do zmiany osoby.
Czas czasownika nie ulega w mowie zależnej zmianom.

Zdanie podrzędne okolicznikowe przyczyny i celu

Wyrażają przyczynę (powód) zdania nadrzędnego. Rozpoczynają się od spójników že, protože, poněvadž, jelikož.

Przykład: Musel jít k zubaři, protože ho bolel zub. Pacienta museli okamžitě operovat proto, že se jeho zdravotní stav zhoršil.

Zdanie podrzędne okolicznikowe czasu

Zdania podrzędne okolicznikowe czasu odpowiadają na pytanie Kiedy? i mogą się rozpoczynać od następujących wyrazów łączących: když, až, než, jakmile, zatímco, kdykoli (v), dokud / dokud ne.

Innymi wyrazami łączącymi, występującymi rzadziej, są: mezitímco, sotva, sotvaže, co, jen co, jak, hned jak, kdy, pokud.

Pomiędzy zdanie główne (=nadrzędne) a podrzędne okolicznikowe czasu wstawiamy zawsze przecinek.

Když Když (=kiedy) jest najczęstszym spójnikiem w zdaniach podrzędnych okolicznikowych czasu. Když jsem byl nemocný, nemohl jsem pracovat.
(=aż) Až budu mít čas, přijdu.
Než Než (=zanim) Než zrekonstruují chirurgické oddělení, pacienti budou jezdit do krajského města.
Jakmile Jakmile (=jak tylko) Jakmile přišla lékařka, pozvali mě do ordinace.
Zatímco Zatímco (=podczas gdy) Zatímco jsem mluvil se zdravotní sestrou, lékař vyšetřil manželku.
Kdykoli (v) Kdykoli(v) (=kiedykolwiek) Kdykoli si vezmu více než jednu tabletu proti bolesti, je mi špatně od žaludku.
Dokud / dokud ne Dokud/dokud ne (=dopóki/dopóki nie) Dokud budu nemocná, bude mě zastupovat kolegyně.
Dokud nebudu zdravá, bude mě zastupovat kolegyně.

Zdania podrzędne okolicznikowe czasu mogą porzedzać zdanie nadrzędne i rozpoczynać zdanie złożone, lub też mogą stać na drugim miejscu:
Nemohl jsem pracovat, když jsem byl nemocný. (Když jsem byl nemocný, nemohl jsem pracovat.)
Přijdu, až budu mít čas. (Až budu mít čas, přijdu.)
Pacienti budou jezdit do krajské nemocnice, než bude zrekonstruováno chirurgické oddělení.
Pozvali mě do ordinace, jakmile přišla lékařka.
Lékař vyšetřil manželku, zatímco jsem mluvil se zdravotní sestrou.
Je mi špatně od žaludku, kdykoli si vezmu více než jednu tabletu proti bolesti.
Kolegyně mě bude zastupovat, dokud budu nemocná.
Kolegyně mě bude zastupovat, dokud nebudu zdravá.

Zdanie podrzędne przydawkowe

W zdaniach podrzędnych zaimek který jest zgodny z rodzajem rzeczownika, do którego się odnosi (patrz kolory) i jednocześnie ukazuje rekcję czasownika lub łączliwość przyimka w zdaniu podrzędnym (na przykład czasownik znát, który łączy się z biernikiem). Porównaj:
To je student, kterého znám.
To je obchod, který znám.
To je škola, kterou znám.
To je kino, které znám.

Zdania podrzędne z který po przyimkach i zdania wtrącone

Zaimek względny který łączy dwa zdania i wyraża stosunek zdania podrzędnego (tzn. zdania rozpoczynającego się od tego zaimka) do danego członu zdania nadrzędnego (zwykle jest to rzeczownik lub zaimek). Odmienia się jak przymiotnik nový i wyraża rodzaj, osobę i przypadke. Pozostaje zawsze w tym samym rodzaju i liczbie, co rzeczownik, do którego się odnosi. W zdaniu posiada funkcję podmiotu lub dopełnienia, to znaczy, że tworzy z czasownikiem formę zdaniową.

  1. Zaimek względny łączy dwa zdania:
    Mám dům. Dům je velký a pohodlný. → Mám dům, který je velký a pohodlný.
    Lékařka vyšetřila pacientku. Pacientka byla přijata na oddělení večer. → Lékařka vyšetřila pacientku, která byla přijata na oddělení večer.
  2. Zaimek względny po przymiku:
    To je zdravotní sestra. Se zdravotní sestrou jsem mluvila o své nemoci. → To je zdravotní sestra, se kterou jsem mluvila o své nemoci.
  3. Zaimek względny wprowadza zdanie wtrącone:
    Bratrova manželka pracuje v nemocniční lékárně. Bratr manželku poznal na stáži ve Švédsku. → Bratrova manželka, kterou poznal na stáži ve Švédsku, pracuje v nemocniční lékárně.
W górę