Pomiń menu

Państwo i język

Język czeski jako język narodowy i jego odmiany

Język czeski ma różne odmiany (warianty), zróżnicowane ze względu na środowisko, sytuacje komunikacyjne, w których są używane lub ze względu na region i grupy społeczne.

  • Biorąc pod uwagę dominujące medium komunikacji rozróżniamy język czeski mówiony i pisany.

    W większości regionów, w codziennej komunikacji, w języku mówionym używa się form, które w języku pisanym prawie w ogóle nie występują (lidma, bysme, mladej, vokno, furt itp.). Natomiast w mówionej odmianie języka niespotykane jest używanie tych środków, które pojawiają się głównie w pisanym języku czeskim, a w wypowiedziach ustnych są bardzo rzadkie (titíž, nýbrž, jenž itp.).

    Standardowy język czeski – środki językowe, które przeważają w określonym typie tekstów w danej sytuacji komunikacyjnej.

    Literacki język czeski – termin używany dla określenia języka czeskiego używanego w komunikacji publicznej (przeważnie pisanej), która ma charakter oficjalny; literacki język czeski jest skodyfikowany (ujęty i znormalizowany) w Zasadach Pisowni Czeskiej (Pravidla českého pravopisu) oraz w słownikach (Slovník spisovného jazyka českého pro školu a veřejnost, Slovník spisovné češtiny, Nový akademický slovník cizích slov i in.). Kodyfikacją zajmuje się Instytut Języka Czeskiego Czeskiej Akademii Nauk (Ústav pro jazyk český Akademie věd ČR).

  • Biorąc pod uwagę region, w którym używa się danej odmiany, rozróżniamy regionalne odmiany języka (dialekty, interdialekty) oraz formy zrozumiałe i używane przez wszystkich.

    Ponadgwarowa odmiana języka (interdialekty)

    Interdialekty powstają poprzez stopniowe zbliżanie się poszczególnych gwar, a także poprzez przenikanie elementów literackiego języka czeskiego do gwar tradycyjnych.

    Obecná čeština - forma języka czeskiego, która używana jest w nieformalnej komunikacji ustnej; interdialekt używany przede wszystkim w Czechach i na zachodnich Morawach; obecná čeština powstała w sposób naturalny, bez ingerencji lingwistów (w odróżnieniu od literackiego języka czeskiego).

    Przykłady:

    Literacki język czeski: být, otevřít okno, řekl, jablko, osm

    Obecná čeština: bejt, votevřít vokno, řek, japko, vosum

    Gwary

    Język czeski posiada wiele gwar, które w większości są wzajemnie zrozumiałe. Pod wpływem mediów i obecnej češtiny (zob. dalej) różnice pomiędzy nimi zanikają.

    Tradycyjne gwary czeskie mają charakter terytorialny i są przekazywane głównie za pośrednictwem tradycji ustnej.

    Dzielą się na 4 grupy:

    1. Czeska grupa gwarowa (z obecną češtiną jako interdialektem)
    2. Środkowomorawska grupa gwarowa (hanacka)
    3. Wschodniomorawska grupa gwarowa (morawsko-słowacka)
    4. Gwary śląskie (laskie)

    Przykłady:

    Literacki język czeski: Dej mouku ze mlýna na vozík.

    1. Dej mouku ze mlejna na vozejk.
    2. Dé móku ze mléna na vozék.
    3. Daj múku ze mlýna na vozík.
    4. Daj muku ze młyna na vozik.
  • Biorąc pod uwagę sytuacje, w których używa się danej odmiany języka, w języku czeskim wyróżniamy kilka różnych wariantów - socjolektów (społeczna odmiana języka).

    Socjolekty to nieliterackie formy języka charakterystyczne dla określonej grupy użytkowników, których łączą wspólne zainteresowania lub profesja. Różnią się od języka literackiego głównie w zakresie słownictwa.

    W ramach socjolektów możemy wyróżnić 3 grupy:

    1. Język zawodowy - nieliterackie wyrazy fachowe, charakterystyczne dla danego zawodu (np.: mluva horníků, železničářů, zdravotníků)
    2. Slang - język osób należących do określonej grupy interesów (np. mluva trampů, studentů, hudebníků)
    3. Argot - pochodzi ze środowiska kryminalnego a jego celem jest niezrozumiałość dla osób niewtajemniczonych (np. mluva světských, vězeňský a kriminální slang)

    Przykłady:

    1. fiřt (sufit), glajze (szyny), jipka (oddział intensywnej terapii), dezina (dezynfekcja)
    2. usárna (amerykański wojskowy plecak), medina (wydział medycyny), zápich (zaliczenie), škopky (perkusja)
    3. vybílit káču (okraść sejf), krochna (pistolet), fízl / švestka (policjant)

Przydatne linki:

  • Mapa gwar języka czeskiego na stronie Instytutu Języka Czeskiego Czeskiej Akademii Nauk - www.ujc.cas.cz
  • Sześciotomowy Czeski Atlas Językowy (Český jazykový atlas), którego ostatni tom zawiera również nagrania audio, ujmuje stan gwar czeskich w latach 60-tych i 70-tych XX wieku. Atlas jest dostępny online na stronie http://cja.ujc.cas.cz/cja.html.

Wybrana literatura:

  • HAUSENBLAS, Karel – KUCHAŘ, Jaroslav a kol. Čeština za školou. Praha, Orbis, 1974.
  • ČMEJRKOVÁ, Světla – DANEŠ, František – KRAUS, Jan – SVOBODOVÁ, Ivana. Čeština, jak ji znáte i neznáte. Praha, Academia, 1996.
  • HUBÁČEK, Jaroslav. O českých slanzích. Ostrava, Profil, 1981.
  • HUBÁČEK, Jaroslav. Malý slovník českých slangů. Ostrava, Profil, 1988.
  • CHLOUPEK, Jan. Knížka o češtině. Praha, Odeon, 1974.
  • OUŘEDNÍK, Patrik. Šmírbuch jazyka českého. Praha, Ivo Železný, 1992. Slovník výrazů z oblasti argotu, slangu a „nekonvenční češtiny“ z let 1945 až 1989.
  • SGALL, Petr – HRONEK, Jiří. Čeština bez příkras. Jinočany, H+H, 1992.
W górę